english
Üniversiteye Göre Filtrele
Üniversite: Atatürk Üniversitesi
Tez Konusu: Hat Sanatında Satır Sistemi (sülüs, nesih, ta`lik, rik`a)
Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı
Danışman: Naci Okcu
Hazırlayan: Abdulkadir Yılmaz
Yer / Tarih: Erzincan/1996

Hüsn-i hat sanatında satır sistemi ve önemini ortaya koymayı gaye edindiğimiz bu çalışma beş bölümden oluşmaktadır.

 
Birinci Bölümde, hat sanatında önemli bir yeri olan mıstar'ın kelime yapısı, önemi, yapılışı ve çeşitleri üzerinde durduk.
 
İkinci bölümde, Kalem Suresi'nin birinci âyetindeki nun, kalem ve yazı hakkındaki çeşitli yorumlan tesbite çalıştık.
 
Üçüncü bölümde ise noktanın tarihi seyrini, önemini ve formunu ele alarak inciledik.
 
Dördüncü bölümde, İslâm yazısındaki maddi ve manevi âhenk üzerinde durularak, satırda keşide yapılması, durak işaretleri, harf ve kelimelerin birbirlerine olan uzaklıkları, satır aralığı, Kur'ân-ı Kerimlerdeki satır sayısı ve sayfa düzeni üzerinde durduk.
 
Beşinci bölümde ise, sülüs, nesih, ta'lîk ve rik'a yazılarının tarihçesi, özellikleri anlatılarak bu yazıların müfredât, kelime ve cümle mistarían yanında farklı taraflarım da izâha çalıştık.
 
Yukarıdaki zikrettiğimiz hususları göz önünde bulundurarak, hat sanatında satır sisteminin varolduğu, bunun sağlanabilmesi için mıstar aletinin kullanıldığı kanaatine varılmıştır. Gayesi de satır istikametiyle beraber yazıda âhengin, estetiğin sağlanması olan bu sistemin hakkıyla uygulandığı meşk (numune) lerin nadir bulunduğu tesbit olunmuuştur..
 
Her sanatta olduğu gibi hat sanatında da âhenk ve estetiğin bir arada bulunmasıyla şaheserlerin zühûr ettiği görülmüştür.
 
Hattat veya kâtip yazdığı hat nevinin özelliklerini iyi bilmesi;satır sistemindeki yeriyle beraber yazıdaki âhenk ve estetiği kavrayarak uygulaması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
 
 
GİRİŞ: 1- İSLAM HAT SANÂTININ DOĞUŞU VE İNTİŞÂRI
 
1.1. Arap yazısının Menşei
1.2. Arap Yazısının Hicaza İntikali
1.3. Cahiliye ve Asr-ı Saadette Mekke ve Medine'de Yazı
1.4. Yazının İslahı ve Güzelleştirilmesi
1.5. Yazı Kâidelerinin Tesbiü
 
2- HAT SANATI VE TÜRKLER
2.1. Osmanlı Öncesi Hat Sanatı
2.2. Osmanlılarda Hat Sanatı
2.3. Ekol Sahibi Osmanlı Hattatları
2.3.1. Şeyh Hamdullah
2.3.2. Ahmed Karahisârı
2.3.3. Hâfiz Osman
2.3.4. Mustafa Rakım
2.3.5. Mahmud Celâleddîn
2.3.6. Yesârîzâde Mustafa İzzet
 
BİRİNCİ BÖLÜM : MISTAR - MISTARA
1.1. Mıstar Kelimesinin Kökü ve Lügat Manası
1.2. Mıstarın Önemi
1.3. Mıstarın Hazırlanışı
1.4. Mıstarın Kullanılışı
1.5. Mıstarın Çeşitleri
1.5.1. Meşk Mıstarı (Mecmû'a Mıstarı)
1.5.2. Sahife Mıstarı
1.5.3. Kıt'a Mıstarı
1.5.4. Şerh-Haşiye Mıstarı
1.5.5. Dîvân Mıstarı
1.5.6. Mâli Ta'lîk Mıstarı
1.5.7. Hilye Mıstarı
1.5.8. Elifba Mıstarı
 
İKİNCİ BÖLÜM : KUR'AN VE SATIR
2.1. Kalem Suresi Birinci Âyetin Yazı Bakımından îzâhı
2.2. Nun Hakkındaki Görüşler
2.3. Kalem Hakkındaki Görüşler
2.4. Yazı ve Yazan (Kâtip) hakkındaki Görüşler
 
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: NOKTA
3.1. Nokta Kelimesinin Kökü ve Manası
3.2. Noktanın Tarihi Gelişimi
3.3. Noktanın Önemi
3.4. Noktanın Şekli ve Yeri
3.5. Sülüs, Nesih, Ta'lîk ve Rik'a Yazı Noktası..........................................62
 
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM : YAZIDA ÂHENK VE SATIR NİZAMI
4.1. İslâmî Yazıda Ahenk
4.2. Satır Sistemi ve Gayesi
4.2.1. Satırda Keşîde
4.2.1.1. Keşîde Kelimesinin Kökü ve Manası
4.2.1.2. Keşîde Yapmaya Götüren Sebepler
4.2.1.3. Keşîde Yapılması Uygun Görülen ve Görülmeyen Yer ve Kelimeler
4.2.1.4. Kelime İçinde Keşîde Yapılmas Uygun Olan Yerler
4.2.1.5. Keşidenin Mıstar Çizgisine Göre Konumu
4.2.2. Satır Sonunda Kelime Bölünmesi
4.2.3. Satır İçinde Durak İşareti
4.2.4. Satır İçinde Harf ve Kelimelerin Birbirlerine olan Mesafesi
4.2.5. Sülüs, Nesih, Ta'lîk ve Rik'a Yazılarında Satır Aralığı
4.2.6. KKerimlerde Satır Sayısı ve Sayfa Düzeni
 
BEŞİNCİ BÖLÜM : SÜLÜS, NESİH, TA'LîK VE RİK'A MISTARLARI
5.1. Yazıda Satır İstikameti
5.2. Sülüs Yazısında Mıstar
5.2.1. Sülüs Yazı ve Özellikleri
5.2.2. Sülüs Müfredat Mıstarı
5.2.3. Kelime ve Cümle Mıstarı
5.3. Nesih Yazısında Mıstar
5.3.1. Nesih Yazı ve Özellikleri
5.3.2. Nesih Müfredat Mıstarı
5.3.3. Kelime ve Cümle Mıstarı
5.4. Ta'lîk Yazısında Mıstar
5.4.1. Ta'lîk Yazı ve Özellikleri
5.4.2. Ta'lîk Müfredât Mıstarı
5.4.3. Kelime ve Cümle Mıstarı
5.5. Rik'a Yazısında Mıstar
5.5.1. Rik'a Yazı ve Özellikleri
5.5.2. Rik'a Müfredât Mıstarı
5.5.3. Kelime ve Cümle Mıstarı
SONUÇ
KAYNAKLAR
DİZİN
ÖZGEÇMİŞ
 
ÖNSÖZ
 
Bilindiği üzere yazı tarihi insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanlar duygu ve düşüncelerini lisânen anlattıkları gibi yazıyla anlatma ihtiyacını da duymuşlardır. Böylece yazı insanlık tarihi içindeki yerini almış ve günümüze kadar da önemini korumuştur. Ve korumaya da devam edecektir.
 
Arap yazısının menşeini bazı tarihçiler tâ Hz Adem'e kadar götürerek Allah(c.c.)'dan hibe olduğunu yani "tevkifi" olduğunu; bazılarıda "îcâdî" olduğunu yani insanlar tarafından bulunduğunu nakletmektedirler. Ancak yeni araştırmacılar, günümüze kadar ulaşan Arap ve Nabat kitâbelerine dayanarak arap yazışırım Nabat yazısına dayandığını savunmaktadırlar ki, zamanımızda benimsenen de bu görüştür.
 
Arap yazısı İslâm'ın zühûruyla İslâm yazısı hüviyetine bürünmüş ve bir sanat şubesi olan hat sanatının temel unsuru olmuştur. Başlangıçta ibtidaî bir şekilde bulunan hat sanatı zamanla gelişerek îbn Mukle, İbn Hilâl ve Yâkût gibi ekol sahibi hattatların elinde yeni formlar almış ve Osmanlı dönemi hattatlarının elinde de zirveye ulaşmıştır.
 
Bütün yazıların kendisine has bazı özellikleri vardır. Bunlardan biri de satır sistemidir. Bu sistem satır istikametini sağlayarak yazıya âhenk ve estetik kazandıran bir unsurdur. Hüsn-i hatta da büyük bir öneme hâiz olan bu sistem, özellikle bu sanatın usta-çırak ilişkisiyle devam etmesi sebebiyle ağızdan ağıza aktarılmış, yazıya dökülmemiştir. Aslında hat sanatının hemen hemen hiçbir sanat özelliği kaleme alınmamış sadece tarihi seyri içinde, bazı form özellikleri, malzemeler ve yazı çeşitleri hakkında bilgiler verilmiştir.
 
Bu sistemin uygulamadaki zorluğu ve eksikliği erbabınca malumdur. Bu sanata gönül verenlere ışık tutması gayesiyle sistemin belirlenmesi ve yazıya dökülmesini dikkata alarak "Hat Sanatında Satır Sistemi" isimli konuyu çalışmayı düşündük. Muhterem hocam Prof.Dr. Naci Okcu'ya konumu arzedince tasvib buyurarak bu sahada akademisyenlik ve hattatlık formasyonlarım tamamlamış hocalarla görüşmemi uygun gördüler.Biz de bu görüşmeler neticesinde mevzûumuzu hüsn-i hat sanatında en çok kullanılan sülüs, nesih, ta'lîk ve rik'a yazılarıyla sınırlandırmayı uyğun gördük.
 
Bu çalışmayı hazırlarken geçmişten günümüze kadar kitâbet ve hatla alâkalı yazılmış kaynaklar içinde, ulaşabildiklerimizden istifâde ederek tesbitlerimizi ortaya koymaya gayret ettik. Gerektiğinde tefsir ve hadis temel kaynaklarına da müracaat edildi. Bu hususta bize en çok ışık tutan eserler arasında Sûlfnin "Edebü'l-Küttâb"ı, Ali b. Halefin "Mevâddü'l-Beyan"ı, Kalkaşendî'nin "Subhu'l-Aşâ"sı yanında günümüz te'liflertnden Mahmud Yazır'ın "Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli" ile M.Uğur Derman'm hazırladığı "Türk Hat Sanatının Şaheserleri" ve "İslâm Kültür Mirasında Hat SanatTnı sayabiliriz.
 
Tabii böyle bir çalışmanın yazma eserlere dayandırılmadan yapılamıyacağı gerçeğinden hareketle yazma eserlerden de genelde ilk kitâbelerden başlayarak günümüze kadar ulaşan meşklerden azami derecede incelemeye ve istifade etmeye çalıştık. Özellikle ilk tasnif edilen eserlerle beraber İbn Hilâl, Yâkût gibi ekol sahibi hattatlar yanında Osmanlı döneminde Şeyh Hamdullah, Hafız Osman ve Mustafa Râkım gibi ekol sahibi hattatlar ve bunların meşhur talebelerinden bir çoğunun yazılarını da inceleme fırsatı bulduk.
 
Hakkında kitâbî bir bilgi bulamadığımız bazı meseleleri de ya şekillerden veya aşağıda isimleri zikredilecek bu sahanın yetkilileriyle görüşerek onlardan aldığım bilgilerle açıklamaya çalıştık.
 
Satır sistemini sadece mıstar mevzuuna hasr edilecek bir konu olarak görmediğimizden bu mevzuyla yakmdan-uzaktan alakalı olan meseleleri de çalışmamıza dâhil ederek çerçeveyi geniş tutmaya gayret ettik.
 
Giriş bölümünde, yaptığımız çalışmaya ışık tutabilmesi ve tarihi seyrinin daha iyi kavranabilmesi için hat tarihine kısaca temas ettik.
 
Birinci bölümde, hat sanatında önemli bir yeri olan malzemelerden "mıstar" m kelime yapısı, manası, önemi, nasıl yapıldığı ve çeşitleri üzerinde durularak gerekli yerlerde şekillerle açıklamaya çalışdık.
 
İkinci bölümde, İslâm'da yazının önemini ifâde etmesi bakımından Kalem sûresinin birinci âyetindeki nun, kalem ve yazı hakkındaki görüş ve yorumlan incelemeye tabi tuttuk. Böylece malzemenin, yazının ve zımnen de satırın önemine temas ettik.
 
Üçüncü bölümde ise, yazının nüvesi olan noktanın harflerde, satırda ne zaman, niçin kullanılmaya başlandığı; tarihi seyr içindeki önemi ve şekli üzerinde durduk.
 
Dördüncü bölümde, hüsn-i hat yazısmdati maddi ve manevi ahenk üzerinde durularak, satır içinde keşide yapılması, durak işaretleri, satır içinde harf ve kelimelerin birbirine olan uzaklığı, satır aralıkları ölçüsü ve Kur'ân-ı Kerimlerdeki satır sayısı, sayfa düzeni verilerek sistemin bütünlüğü ve genişliği hususunu belirtmeğe çalıştık.
 
Beşinci bölümde ise, sülüs, nesih, ta'lîk ve rik'a yazılarmın tarihçesi ve bu yazıların müfredat, kelime ve cümle mıstarları tesbit edilerek mıstarlama farklılıklarını tesbit ettik.
 
Bu çalışmayı yaparken müracaat ettiğimiz eserlerden bazılan direkt konumuzla alakalı olmadığı halde bu sahada önemli birer kaynak olmaları sebebiyle bibliyografyaya aldık. Yazı meşkleri üzerindeki çalışmalarımızı hem nokta hem de günümüz ölçü birimleriyle belirleyerek neticeye ulaşmaya çalıştık. Kısaltmalarda ve arapça kelimelerde genelde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisini esas aldık.
 
Çalışmamız müddetince ilmi tecrübe, teşvik ve yardımlarım esirgemeyen muhterem hocam Prof. Dr. Naci Okcu'ya minnet ve şükranlarımı arzederim. Ayrıca bu çalışmalar esnasında meselelerimizin çözülmasinde yardımlarım esirgemeyen Prof. Dr. Asri Çubukçu, Prof. Dr. Ali Uğur, Prof.Dr. Ali Alpaslan, Doç. Dr. Hüsrev Subaşı, Doç. Dr. Muhiddin Serin, M.Uğur Derman'a; hattat Hasan Çelebi, Hüseyin Kutlu, Mehmed Özçay, Mümtaz Durdu, hat ve Ebru hocam Fuat Başar'a;hocalarıma ve arkadaşlarıma içten teşekkürlerimi sunarım.
Abdulkadir YILMAZ
Erzurum - 1996
 


/ext/belgeler_v_e.swf">